A súa vida

María de Salazar naceu en 1548. Os rexistros das comunidades por onde pasou danna por toledá, e as noticias sobre os seus pais varían duns documentos a outros. Criouse no palacio de dona Luisa de la Cerda, viúva de Arias Pardo de Saavedra e señora de Malagón. Alí aprendeu a ler e escribir en castelán, chegou a ler latín e francés e adquiriu unha cultura humanista que os seus escritos amosan en cada páxina.

A comezos de 1562 chegou ao palacio Teresa de Xesús, enviada para consolar a dona Luisa, e quedou seis meses. María tiña trece ou catorce anos. Lembraría máis tarde que ela e as súas compañeiras espiaban a Teresa polas gretas da porta mentres oraba, e atribuía a aquela visita o amor á soidade e o exercicio da oración. Seguiu seis anos máis na vida de palacio. Na primavera de 1568 Teresa volveu a Toledo para tratar a fundación de Malagón. María, que tiña vinte anos, escribiu que o Señor a chamou entón á vida relixiosa, e gardou a súa decisión dous anos sen comunicarlla a ninguén.

Ingresou no mosteiro de Malagón o 9 de maio de 1570, día de san Gregorio Nacianceno, e tomou o nome de María de San José. Profesou en 1571 e compuxo neses anos as súas primeiras poesías de entrega. En febreiro de 1575 Teresa levouna consigo a Andalucía. En Beas coñeceron o padre Jerónimo Gracián, Visitador apostólico, e a súa chegada cambiou o rumbo da expedición: o proxecto de Caravaca quedou cancelado e Teresa partiu cara a Sevilla.

O 18 de maio saíron de Beas con seis monxas. Entraron en Sevilla o día 26, despois de nove días de camiño, e o domingo da Santísima Trindade, 29 de maio de 1575, quedou fundado o convento. Naquel primeiro capítulo Teresa confiou o goberno da casa a María, que tiña vinte e sete anos.

Teresa deixou Sevilla en xuño de 1576 e non volveu ver a María. Desde entón escribíronse con frecuencia: consérvanse máis de sesenta cartas de Teresa á priora de Sevilla, feitas de goberno, de afecto e de bo humor. Teresa chámaa «filla miña», pídelle que responda, aconséllaa sobre novizas, confesores e oración, e pídelle perdón cando cre que lle fixo dano.

Os anos de 1578 e 1579 foron os máis duros. En plena ofensiva contra os descalzos, o provincial calzado Diego de Cárdenas visitou a casa e, a finais de 1578, depuxo a María. Quedou illada na súa cela, sen voz nin lugar, e Teresa escribiulle que sufrise e calase. O 1 de abril de 1579 fray Ángel de Salazar foi nomeado Vicario xeral dos descalzos, e o 28 de xuño devolveu a María o oficio de priora. A comunidade volveu elixila nos anos seguintes.

«Despois de morta elixirana por fundadora, e aínda en vida moi de boa gana.»

Teresa morreu o 4 de outubro de 1582. Un ano despois, por mandato de Gracián, María comezou en Sevilla o Libro de Recreaciones.

A finais de 1584 os superiores enviárona a Lisboa para fundar o primeiro Carmelo descalzo de Portugal. Saíu de Sevilla o 10 de decembro con Gracián, Antonio de Jesús e Mariano, e chegou a Lisboa o día de Noiteboa. Pasou os primeiros días no convento dominico da Anunciada, coas monxas do cal redactou a Santa concordia. O 19 de xaneiro de 1585 a comunidade instalouse en San Alberto, e o 25 de abril María foi elixida priora. Acolleu as clarisas flamengas e colaborou nas súas constitucións. En maio de 1589, coa frota inglesa á vista, calmou as irmás refuxiadas no castelo.

Tras a morte de Teresa, o provincial Nicolás Doria centralizou o goberno dos descalzos e reduciu a autonomía das monxas. María escribiu ás prioras e promoveu a confirmación das Constitucións de Teresa, que Sixto V aprobou no Breve Salvatoris do 5 de xuño de 1590. A súa execución quedou frustrada pola morte do papa e por un breve posterior. En 1588 prohibíraselle, baixo pena de excomuñón, tratar con Gracián, e o 17 de febreiro de 1592 Gracián foi expulsado da Orde. Os superiores atribuíron a ambos unha amizade que ela rexeitou.

En xaneiro ou febreiro de 1593 encerráronna nun cárcere con cadeado. Estivo alí uns nove meses, sen falar con ningunha irmá e coa misa reducida aos días de precepto. As fontes non documentan o motivo. Daquel encerro saíu a Carta que escribe una pobre y presa descalza, datada o Venres Santo, 16 de abril de 1593.

María escribiu con pluma áxil e formación clásica. Consérvanse:

• Libro de RecreacionesDiálogo iniciado en Sevilla en 1583. Reúne a súa autobiografía, a grandeza do Carmelo, a vida e morte de Teresa e a fundación de Sevilla.
• Carta de una pobre y presa descalza e Ramillete de mirraEscritos do encerro de 1593 e dos anos seguintes.
• Avisos o Consejos que da una priora a otraConsellos de goberno (1590), cunha destinataria sevillana.
• Tratado sobre la relajación religiosa e Instrucción de noviciasDatados en 1599 e 1602. A Instrucción imprimiuse en francés en 1612.
• Poesías, cartas e a súa declaración no proceso de canonización de TeresaVinte e tres poemas; a declaración asinouse en San Alberto o 25 de agosto de 1595.

Os seus Escritos espirituales reuníronse en edición de Simeón de la Sagrada Familia (Roma, 1979), e o Libro de Recreaciones conta con edición e tradución inglesa de Alison Weber e Amanda Powell (2002). Estudosos como Rafael Pascual preséntana como herdeira e transmisora do carisma teresiano.

Elixida priora de novo en 1597, gobernou San Alberto ata abril de 1600. En maio de 1603 animou por carta a Jean de Brétigny a emprender a fundación do Carmelo en Francia. O Xeral fíxoa sacar de Lisboa antes de que chegasen os franceses. Chegou a Talavera de la Reina con Blanca de Jesús o 7 de setembro e, oito días despois, recibiu a orde de continuar soa ata Cuerva. Morreu alí o 19 de outubro de 1603, ás nove da noite, aos cincuenta e cinco anos.

A crónica de Belchior de Santa Ana, publicada en Lisboa a mediados do século XVII, dedicoulle máis de cen páxinas e presentouna con aureola de santidade. Gracián tivoa por unha das mulleres de maior pureza, espírito e prudencia que coñeceu despois de Teresa. En 1991 o Capítulo Xeral recibiu unha proposta para introducir a súa causa de beatificación, e en decembro de 1999 o Definitorio Xeral manifestou a súa mágoa polos castigos que ela e Ana de Jesús sufriran e polo trato que recibiron na historiografía da Orde. Hoxe ignórase onde está enterrada.